پروبیوتیک، پره بیوتیک و پست بیوتیک در مراقبت از پوست

میکروبیوم پوست شامل مجموعه گسترده ای از میکروارگانیسم هایی از جمله باکتری ها، ویروس ها و قارچ ها می شود که در تعامل با بدن هستند و نقش زیادی در سلامت و زیبایی پوست دارند. از بین رفتن تعادل میکروبیوتای پوست موجب مشکلاتی از جمله خشکی، حساسیت، آکنه یا اگزما می شود و بر اثر عواملی مانند لایه برداری بیش از حد، استفاده از شوینده های قوی، آلودگی هوا یا حتی استرس رخ می دهد.

با توجه به اهمیت پوست به عنوان سد دفاعی بدن و یکی از مهم ترین فاکتورهای زیبایی، دسته ی دیگری از محصولات مراقبت از پوست طراحی شدند که موجب تقویت میکروبیوم پوست می شوند و حاوی ترکیبات پروبیوتیک، پره یا پری بیوتیک و پست بیوتیک هستند. در این مقاله، به بررسی این ترکیبات در محصولات مراقبتی پوست و ارزیابی اهمیت و اثربخشی آن ها می پردازیم.

پروبیوتیک در محصولات پوستی چه کاربردی دارد؟

پروبیوتیک ها شامل میکروارگانیسم های زنده ای می شوند که با مصرف درست و مقدار کافی به حمایت و تقویت پوست کمک می کنند. باکتری ها و مخمرها معمولا به عنوان پروبیوتیک در محصولات پوستی استفاده می شوند و از خواص پروبیوتیک برای پوست می توان اثر ضد چین و چروک و پیری، کاهش تیرگی، افزایش رطوبت و کاهش التهاب و قرمزی پوست را نام برد. گفته می شود پروبیوتیک ها از مکانیسم های مختلفی مانند جلوگیری از کلونیزه شدن و رشد عوامل بیماری زا یا مضر بر روی پوست، تنظیم تولید سیتوکین ها و کاهش میانجی های التهابی مانند اینترلوکین-33 (Interleukin‑33, IL‑33)¹ و تیمیک استرومال لنفوپویتین (Thymic Stromal Lymphopoietin, TSLP)² و تحریک تولید پپتیدهای ضد میکروبی در کراتینوسیت ها به بهبود وضعیت پوست کمک می کنند. همچنین پژوهش ها نشان داده اند که پروبیوتیک ها با مهار آنزیم های ماتریکس متالوپروتئینازها (Matrix Metalloproteinases, MMPs)³ که در اثر تابش اشعه فرابنفش فعال می شوند، از تخریب کلاژن و الاستین جلوگیری می کنند. برای مثال، Lactobacillus acidophilus به صورت موضعی باعث کاهش بیان ماتریکس متالوپروتئیناز-1 (MMP‑1)⁴ و ماتریکس متالوپروتئیناز-9 (MMP‑9)⁵ می شود که به حفظ کلاژن پوست و جلوگیری از ایجاد چین و چروک کمک می کند.

در سال های اخیر مطالعات نشان داده اند که نوع و تعداد باکتری های مفید و مضر سطح پوست افراد با پوست های سالم با کسانی که دچار مشکلات پوستی هستند فرق دارد و استفاده از پروبیوتیک مناسب پوست می تواند در بهبود مشکلات و بیماری های پوستی مؤثر باشد. برای مثال گونه ی Streptococcus salivarius در مهار رشد پروپیونی باکتریوم آکنه (Propionibacterium acnes, P. acnes)⁶ مؤثر است و فعالیت ضد میکروبی و ایمونومودولاتوری نیز دارد. همچنین Streptococcus thermophilus در افزایش تولید سرامید مؤثر است که این ترکیب اثرات مرطوب کنندگی و ایمونومودولاتوری دارد.

آتوپیک درماتیتیس یا اگزما به عنوان یک بیماری مزمن التهاب پوستی شناخته می شود. استفاده از محصولات حاوی باکتری Streptococcus thermophilus، با افزایش سرامید در لایه شاخی پوست این بیماران موجب کاهش قرمزی، خارش و پوسته ریزی در افراد مبتلا به اگزما شد. همچنین، داده های موجود درباره درمان پسوریازیس با پروبیوتیک های موضعی محدود است. با این حال، برخی مطالعات روی پروبیوتیک های خوراکی نتایج امیدوارکننده ای نشان داده اند.

علاوه بر موارد ذکر شده، اثرات پروبیوتیک ها در ترمیم زخم توجه دانشمندان را جلب کرده است. طی مطالعه ای استفاده موضعی از Lactobacillus plantarum مورد بررسی قرار گرفت و مشخص شد باعث کاهش بار باکتریایی، کاهش تعداد نوتروفیل‌ها، کاهش سلول های آپوپتوتیک و نکروتیک، تعدیل تولید اینترلوکین‑۸ (Interleukin‑8, IL‑8)⁷ و تحریک ترمیم و بهبود زخم می شود.

محصولات پروبیوتیک پوست اغلب حاوی لاکتوباسیلوس، بیفیدا، استرپتوکوکوس ترموفیلس و ساخارومایسس هستند و به طور کلی توصیه می شود فقط یک محصول پروبیوتیک مخصوص پوست را در یک زمان استفاده کنید. استفاده هم زمان از چند محصول ممکن است موجب ایجاد حساسیت شود که در این حالت تشخیص اینکه کدام محصول عامل حساسیت بوده دشوار خواهد بود.

پره بیوتیک و اثر آن بر پوست

پره بیوتیک یا پری بیوتیک ها ترکیباتی هستند که با حمایت از رشد میکروارگانیسم های مفید مانع از افزایش و فعالیت عوامل مضر می شوند. این ترکیبات می توانند برای انواع پوست مفید باشند اما اغلب برای افرادی که پوست حساس، آسیب‌دیده یا مستعد آکنه دارند، اثرات پره بیوتیک ها ملموس تر است.

مطالعات زیادی جهت بررسی اثر پره بیوتیک ها برای پوست انجام شده اند. برای مثال با بررسی اثر گالاکتو-الیگوساکاریدها (Galacto‑oligosaccharides, GOS)⁸ در قالب سرم آرایشی بر روی پوست خانم های 40 تا 60 سال متوجه شدند که به طور چشم گیری موجب افزایش ظرفیت نگهداری آب پوست، کاهش اتلاف آب پوستی، کاهش شاخص اریتم (قرمزی)، کاهش عمق چین و چروک ها و همچنین کاهش جمعیت باکتری Staphylococcus aureus (S. aureus)⁹ می شود.

همچنین پری بیوتیک های پوستی در بهبود علائم اگزما نیز اثربخشی دارند. استفاده موضعی از آلفا-گلوکوزیل الیگوساکاریدها (Alpha‑glucosyl oligosaccharides, α‑GlcOSs)¹⁰ (در قالب لوسیون به مدت 4 هفته) همراه با collagen tripeptide Fدر خانم های دارای پوست حساس و آتوپیک، به طور معناداری باعث بهبود آبرسانی و کاهش اتلاف آب پوست، زبری، پوسته ریزی و تحریک پذیری پوست شد.

از دیگر مزایای پره بیوتیک های پوست کاهش خارش است. استفاده موضعی از لوسیون کلوئیدی محافظ پوست حاوی جو دوسر به مدت دو هفته (روزانه دو بار) روی زنان سالم (۲۹ نفر) با پوست خشک و خارش دار در ناحیه ساق پا، به طور معناداری باعث بهبود خشکی، پوسته ریزی، زبری و شدت خارش پوست شد.

در پژوهشی که روی 25 زن 35 تا 65 ساله با انواع پوست سفید تا تیره، خطوط پنجه کلاغی متوسط و با آسیب کلی حاصل از قرارگیری در معرض آفتاب انجام شد، استفاده موضعی از مرطوب کننده ای با ترکیب آلفا گلوکان الیگوساکارید و پست بیوتیک (عصاره تخمیر Sudoalteromonas) طی 28 روز، موجب بهبود تنوع و تعادل میکروبیوم پوست و همچنین بروز آثار ضد پیری گردید.

انواع پری بیوتیک برای پوست مورد استفاده قرار می گیرند که رایج ترین آن ها رامنوز (Rhamnose)، فروکتو الیگوساکاریدها (Fructooligosaccharides)، گلوکومانان (Glucomannan)، اینولین (Inulin)، آلفا-گلوکان الیگوساکارید (Alpha-glucan oligosaccharide) و عصاره هایی از گیاهانی مانند سیر، پیاز، جو دوسر، جو، سبوس گندم، مارچوبه، موز، دانه کتان و مشتقات آن ها هستند.

پست بیوتیک چیست؟

تعریف پست بیوتیک طبق انجمن علمی بین المللی پروبیوتیک ها و پری بیوتیک ها (International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics, ISAPP)¹¹ بدین شرح است: پست بیوتیک ها به فرآورده هایی اطلاق می شود که متشکل از میکروارگانیسم های غیرفعال (غیرزنده) یا اجزای ساختاری آن ها هستند و می توانند موجب بهبود یا ارتقای سلامت میزبان شوند.

مطالعات متعددی وجود دارند که نشان می دهند پست بیوتیک ها می توانند اثربخشی خوبی داشته باشند و حضور ترکیبات پست بیوتیک در محصولات آرایشی بهداشتی مفید است. برای مثال طی یک مطالعه سه سویه پروبیوتیک Bacillus subtilis sp. natto، Lactobacillus reuteri و Lactobacillus fermentum پس از کشت و جداسازی، برای تهیه پست بیوتیک مورد استفاده قرار گرفتند. سوپرناتانت این باکتری ها ضمن فیلتراسیون و فرایند لیوفیلیزاسیون آماده سازی و نگهداری شد. در نهایت، این پست بیوتیک ها به فرمولاسیون کرم سرد پایه افزوده و سه نوع کرم پست بیوتیک بر پایه هر کدام از باکتری ها تولید گردید. نتایج نشان داد که درمان زخم با فرمولاسیون کرم سرد حاوی پست بیوتیک ها در مدل حیوانی موش، روند بهبود زخم را نسبت به گروه های بدون درمان و گروه دریافت کننده کرم سرد فاقد پست بیوتیک به طور قابل توجهی تسریع می کند.

در یک مطالعه تصادفی و دابل بلایند روی ۵۰ داوطلب سالم، کرمی حاوی ترکیبات پست بیوتیک شامل هیالورونیک اسید، لاکتیک اسید، لیپوتیکوئیک اسید (Lipoteichoic acid)¹² و آنزیم اسفنگومیلیناز (Sphingomyelinase,Sphingomyelinase)¹³ که از تخمیر سویه های پروبیوتیک Lactobacillus plantarum، Lactobacillus casei و Streptococcus thermophilus به دست آمده بود، به مدت چهار هفته و روزی دو بار روی صورت شرکت کنندگان استفاده شد. نتایج نشان داد این کرم به طور معنی داری باعث افزایش رطوبت و الاستیسیته پوست و نیز کاهش اندازه منافذ و عمق چروک ها نسبت به پلاسبو شد و عارضه جانبی شاخصی مشاهده نگردید.

برخی بر این باورند که پست بیوتیک ها نسل جدید پروبیوتیک ها هستند. در مقایسه با پروبیوتیک‌ها که باکتری‌های زنده هستند، پست بیوتیک‌ها پایدارترند و ریسک کمتری برای تحریک پوست دارند. این ویژگی‌ها باعث شده‌اند که پست بیوتیک‌ها به‌طور ویژه در محصولات مراقبت از پوست برای افرادی با پوست حساس یا آسیب‌دیده مورد توجه قرار گیرند.

انواع پست بیوتیک ها در محصولات آرایشی بهداشتی مورد استفاده قرار می گیرند که رایج ترین آن ها ترکیباتی مانند لاکتیک اسید، پپتیدهای حاصل از تخمیر پروبیوتیک ها، فرمنت کومبوچا و لیپوتیکوئیک اسید هستند. لاکتیک اسید به عنوان یک پست بیوتیک با حفظ تعادل pH پوست و حمایت از تغذیه میکروبیوم نقش مهمی دارد. برخی پپتیدهایی که در نتیجه تخمیر پروبیوتیک ها تولید می شوند، موجب تقویت سد دفاعی پوست و بهبود ارتباط سلولی می شوند که نتیجه آن سلامت بیشتر پوست است. فرمنت کومبوچا نیز به دلیل داشتن آنتی اکسیدان و اسیدهای آلی به افزایش کشسانی و یکنواختی پوست کمک می کند و از میکروبیوم پوست حمایت می کند. علاوه بر این، لیپوتیکوئیک اسید به عنوان یکی از اجزاء کلیدی دیواره سلولی باکتری های لاکتوباسیلوس شناخته می شود که خواص آنتی اکسیدانی، ضد التهابی و بازسازی کننده پوست دارد.

سخن پایانی

انتخاب آگاهانه محصولات مناسب نوع پوست و نگاه علمی به ترکیبات تشکیل دهنده آن ها، به ویژه محصولات حاوی ترکیبات زیستی یا Bioactive Ingredients، قدمی مؤثر در مسیر مراقبت اصولی و پیشگیری از بروز اختلالات و بیماری های پوستی است. همچنین با پیشرفت فناوری و پژوهش های جدید، آینده ای روشن برای نقش ترکیبات زیستی در صنعت آرایشی و بهداشتی متصور است.

در نظر داشته باشید پیش از استفاده از محصولات مراقبت از پوست حاوی این ترکیبات، مقدار کمی از آن را روی بخش کوچکی از پوست (مانند پشت گوش یا داخل بازو) امتحان کنید و در صورت عدم بروز حساسیت تا ۲۴ ساعت، استفاده را ادامه دهید. همچنین، مصرف هم زمان برخی پست بیوتیک ها با ترکیبات فعالی مانند رتینول، اسیدهای آلفا و بتا هیدروکسی اسید (Alpha Hydroxy Acid / Beta Hydroxy Acid, AHA/BHA)¹⁴ و ویتامین C می تواند موجب تحریک یا کاهش اثربخشی این مواد شود؛ بنابراین توصیه می شود قبل از ترکیب این محصولات، با متخصص پوست یا مشاور مجرب مشورت کنید.

مراقبت از پوست و حفظ تعادل میکروبیوم آن، نیازمند آگاهی و دقت در انتخاب و مصرف محصولات است؛ روندی که نه تنها سلامت بلکه شادابی و زیبایی پوست را نیز تضمین می کند.

نویسنده: یاسمن آقابیگلو و دکتر سمیه نیکنام

رفرنس ها:

Yu J, Ma X, Wang X, Cui X, Ding K, Wang S, Han C. Application and mechanism of probiotics in skin care: A review. Journal of cosmetic dermatology. 2022 Mar;21(3):886-94.

França K. Topical probiotics in dermatological therapy and skincare: a concise review. Dermatology and therapy. 2021 Feb;11(1):71-7.

Zeng M, Li Y, Cheng J, Wang J, Liu Q. Prebiotic Oligosaccharides in Skin Health: Benefits, Mechanisms, and Cosmetic Applications. Antioxidants. 2025 Jun 18;14(6):754.

Salminen S, Collado MC, Endo A, Hill C, Lebeer S, Quigley EM, Sanders ME, Shamir R, Swann JR, Szajewska H, Vinderola G. The International Scientific Association of Probiotics and Prebiotics (ISAPP) consensus statement on the definition and scope of postbiotics. Nature reviews Gastroenterology & hepatology. 2021 Sep;18(9):649-67.

Golkar N, Ashoori Y, Heidari R, Omidifar N, Abootalebi SN, Mohkam M, Gholami A. A novel effective formulation of bioactive compounds for wound healing: preparation, in vivo characterization, and comparison of various postbiotics cold creams in a rat model. Evidence‐Based Complementary and Alternative Medicine. 2021;2021(1):8577116.

Catic T, Pehlivanovic B, Pljakic N, Balicevac A. The moisturizing efficacy of a proprietary dermo-cosmetic product (cls02021) versus placebo in a 4-week application period. Medical Archives. 2022 Apr;76(2):108.

اختصارات

1. IL‑33 — Interleukin‑33
2. TSLP — Thymic Stromal Lymphopoietin
3. MMPs — Matrix Metalloproteinases
4. MMP‑1 — Matrix Metalloproteinase‑1
5. MMP‑9 — Matrix Metalloproteinase‑9
6. P. acnes — Propionibacterium acnes
7. IL‑8 — Interleukin‑8
8. GOS — Galacto‑oligosaccharides
9. S. aureus — Staphylococcus aureus
10. α‑GlcOSs — Alpha‑glucosyl oligosaccharides
11. ISAPP — International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics
12. Lipoteichoic acid — لیپوتیکوئیک اسید ↩
13. Sphingomyelinase — اسفینگومیلیناز
14. AHA/BHA — Alpha Hydroxy Acid / Beta Hydroxy Acid